Thursday, October 14, 2010

သစၥာေဖာက္ ခႏၶာ (သို႔) ကင္ဆာ

အခုတေလာ အသိေတြၾကားထဲမွာ ကင္ဆာ ေခၚ ျမစ္ပြားနာ ျဖစ္ၾကတယ္ ဆုိတဲ့ သတင္းေတြ မၾကာခဏၾကားေနရပါတယ္။ ေဆးပညာတုိးတက္လာလုိ႔ လူေတြ အသက္ရွည္လာတာနဲ႔ အမွ် ကင္ဆာ ျဖစ္တဲ့ႏႈန္းဟာလည္း တက္လာပါတယ္။ အသက္ႀကီးတဲ့ လူေတြမွ ကင္ဆာေရာဂါျဖစ္ရတယ္ရယ္လုိ႔ မဟုတ္ပါဘူး။ ကေလးဘ၀မွာ ျဖစ္တဲ့ ကင္ဆာေတြလည္း အမ်ားႀကီး ရွိပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ အသက္ႀကီးလာတာနဲ႔ အမွ် ကုိယ္္ခႏၶာႀကီးက ယုိယြင္းပ်က္စီးလာေတာ့ ကင္ဆာျဖစ္ဖုိ႔ ရာခိုင္ႏႈန္းပိုမ်ားလာတာပါပဲ။ ဒီတေခါက္ေတာ့ ကင္ဆာ ျဖစ္ရျခင္းရဲ႕ အေၾကာင္းအခ်ဳိ႕ကုိ သိသေလာက္ေလး ေ၀မွ်ခ်င္ပါတယ္။

အၾကမ္းဖ်င္းအားျဖင့္ ေျပာရရင္ေတာ့ ကင္ဆာ ဆုိတာ ကလာပ္စည္းေတြ ထိန္းမႏုိင္ သိမ္းမရ ပြားမ်ားလာရာကေန ႀကီးမားတဲ့ အက်ိတ္အဖု ျဖစ္လာတယ္။ အဲဒီကေန တဆင့္မွ ဆက္ပြားရင္ အျခား အဂၤါအစိတ္အပုိင္းတစ္ခုကုိ ပ်ံ႕တဲ့ အဆင့္ (metastasis) ကုိေရာက္လာပါတယ္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ အဲဒီအဆင့္ေၾကာင့္ ခံစားေနရတဲ့ သူဟာ အသက္ဆုံးရႈံးရတာပါ။ ဘာေၾကာင့္ အသက္ဆုံးရႈံးရတာလဲလုိ႔ ဆုိရင္ အဂၤါအစိတ္အပုိင္းရဲ႕ သာမန္လုပ္ေဆာင္ခ်က္ေတြကုိ ကလာပ္စည္းဆုိးေတြ (malignant cells) ကေႏွာင့္ယွက္ဖ်က္ဆီးလုိ႔ပါပဲလုိ႔ အရွင္းဆုံး ဆုိရမွာပါပဲ။ ဒါေပမယ့္ ဒီကလာပ္စည္းဆုိးေတြက ဘယ္ကေန ေရာက္လာရပါသလဲ၊ ဘယ္လုိျဖစ္ေပၚလာရပါသလဲ ဆုိတာ ေမးစရာ ရွိပါတယ္။ ဒီကလာပ္စည္းဆုိးေတြဟာလည္း လူ႔ကုိယ္ခႏၶာရဲ႕ ကလာပ္စည္းေတြပါပဲ။ ဘယ္ကမွ ေရာက္လာတာ မဟုတ္ပါဘူး။ Star Wars စကားနဲ႔ေျပာရရင္ bright side ကေန dark side ကုိေျပာင္းသြားတယ္လို႔ ဆုိရမလားပဲ။

အႀကီးႀကီးေတြက ေသးေသးေလးကေန စတဲ့ ထုံးစံအတုိင္းပဲ ကင္ဆာ ျဖစ္လာဖုိ႔ဆုိတာ molecule အဆင့္ကေန စတာပါပဲ။ မ်ားေသာအားျဖင့္ DNA မွာ အမွားအယြင္းေတြ (mutation) ရွိတာေၾကာင့္လုိ႔ ဆုိႏုိင္ပါတယ္။ mutation ဆုိတာလည္း ေမြးရာပါ ျဖစ္ႏုိင္သလုိ၊ အရြယ္ေရာက္မွလည္း ျဖစ္ႏုိင္ပါတယ္။ ဒီေနရာမွာ mutation ဆုိတာကုိ နည္းနည္းေလး ရွင္းခ်င္ပါတယ္။ mutation ဆုိတာ DNA မွာျဖစ္ေပၚလာတဲ့ အမွားပါပဲ။ DNA ဟာ သက္ရွိမ်ားရဲ႕ လုပ္ငန္းေဆာင္တာကုိ ၀န္ေဆာင္ေပးမယ့္ ပရုိတိန္းမ်ားရဲ႕ ျမစ္ဖ်ားခံရာပါပဲ။ အလြယ္ဆုံး ဥပမာေပးရရင္ စာတစ္ပုဒ္ေရးတဲ့ အခါမွာ စာလုံးေပါင္းမွားရင္ အဲဒီစာရဲ႕ ဆုိလုိရင္းကုိ မေရာက္ေတာ့ သလုိပါပဲ DNA code မွားတဲ့ အခါမွာလည္း ပရုိတိန္းေတြဟာ ကေမာက္ကမ ျဖစ္ကုန္ပါတယ္။ mutation ေၾကာင့္ ပရုိတိန္းေတြဟာ လုပ္သင့္လုပ္ထုိက္တဲ့ အလုပ္မ်ားကုိ မလုပ္ၾကေတာ့ပဲ ‘အ’ သြားၾကတာ ျဖစ္ႏုိင္သလုိ၊ လုပ္သင့္လုပ္ထုိက္တာထက္ ပုိၿပီး အလုပ္လုပ္တဲ့ မဟာ ပရုိတိန္းမ်ားလဲ ျဖစ္လာႏုိင္ပါတယ္။ ပထမ mutation အမ်ဳိးအစားကုိေတာ့ loss-of-function mutation လုိ႔ ေခၚၿပီး၊ ဒုတိယအမ်ဳိးအစားကေတာ့ gain-of-function mutation ပါတဲ့။

အဆုတ္ကင္ဆာ ကလာပ္စည္း (source: http://www.sanger.ac.uk/about/press/2009/091216a.html)

ကင္ဆာ ျဖစ္ရျခင္းရဲ႕ အေၾကာင္းရင္းအခ်ဳိ႕

မ်ိဴးရုိးဗီေၾကာင့္ ျဖစ္ရတဲ့ mutation ကေတာ့ မိဘေဆြမ်ဳိးေတြ ဆီကေနတဆင့္ ေမြးကတည္းက ရလာႏုိင္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္မုိ႔လုိ႔ ရင္သားကင္ဆာ ရွိတဲ့ မ်ဴိး႐ုိးရွိတယ္ ဆုိရင္ကုိယ္အလွည့္မွာလည္း သတိထားရပါမယ္ ဆုိတဲ့ ပညာေပးမ်ဳိး ေပၚလာတာပါ။ တခ်ဳိ႕ gene ေတြဟာ ေမြးကတည္းက mutated ျဖစ္ၿပီးသား ျဖစ္ေနတတ္ပါတယ္။ germline mutation လုိ႔ ဆုိၾကပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ အဲဒီ mutation နဲ႔ေမြးလာတဲ့လူတုိင္းဟာ ကင္ဆာ ျဖစ္ေရာလား ဆုိေတာ့လည္း မဟုတ္ျပန္ပါဘူး။ ကင္ဆာသုေတသန ေလာကသားေတြ ဆုိၾကတာေတာ့ two hit hypothesis ပါတဲ့။ ကင္ဆာျဖစ္ဖုိ႔ အနည္းဆုံး mutation ႏွစ္ခုေလာက္ ရွိရပါမယ္တဲ့။ အဲဒီေတာ့ ေမြးရာပါ mutation ရွိၿပီးသားလူဟာ ကင္ဆာျဖစ္ႏုိင္ေခ် ရာခုိင္ႏႈန္း ပုိတက္သြားတာပါပဲ။

ေနာက္တမ်ဴိးကေတာ့ အရြယ္ေရာက္မွ၊ သုိ႔မဟုတ္ အသက္ႀကီးပုိင္းကုိ ေရာက္မွ mutation ျဖစ္ရာကေန ကင္ဆာေရာဂါဆီကုိ ဦးတည္လာတာပါပဲ။ ဒါကုိေတာ့ somatic mutation လုိ႔ ေခၚပါတယ္။ အဲဒီလုိ ေမြးရာပါမဟုတ္ဘဲ ေနာက္ပုိင္းမွ ျဖစ္တဲ့ အမွားအယြင္းမ်ဳိး ဘာေၾကာင့္ ျဖစ္တယ္ဆုိတာကေတာ့ အေၾကာင္းရင္းေတြ အမ်ားႀကီးရွိႏုိင္ပါတယ္။ တခ်ဳိ႕ အေၾကာင္းရင္းေတြကုိလည္း တိတိပပ မသိၾကေသးပါဘူး။ သိၿပီးသား အေၾကာင္းရင္း အခ်ဳိ႕ကေတာ့ free radical (ျမန္မာလုိ ဘယ္လုိ ျပန္ရမွန္း မသိလုိ႔ ဘာသာမျပန္ေတာ့ပါဘူး။)၊ နာတာရွည္ ေရာင္ရမ္းနာ (chronic inflammation)၊ မ်ဳိး႐ုိးဗီဇ ထိန္းသိမ္းမႈ ယုိယြင္းလာျခင္း (genomic instability)၊ ပတ္၀န္းက်င္ ေစ့ေဆာ္ လႊမ္းမုိးမႈ (environmental factors) စသည္ျဖင့္ အေၾကာင္းမ်ဳိးစုံ ရွိႏုိင္ပါတယ္။

ဥပမာ အဆိပ္အေတာက္ ျဖစ္ေစေသာ free radical ေၾကာင့္ ဒီအင္ေအမွာ mutation ျဖစ္လာႏုိင္ပါတယ္။ အဲဒီ mutation ကုိျပင္ႏုိင္တဲ့ စြမ္းရည္ ကုိယ္ခႏၶာထဲမွာ က်လာၿပီ ဆိုရင္ အမွားမ်ားလာၿပီး ကင္ဆာျဖစ္ဖုိ႔ ရာခုိင္ႏႈန္းကုိ ပုိမ်ားေစပါတယ္။ ဒီသေဘာတရား အခ်ဳိ႕ကုိ အရင္ေရးခဲ့တဲ့ “အသက္ကေလးရယ္တဲ့ ရွည္ေစလုိ” ဆုိတဲ့ေဆာင္းပါးမွာ ေရးခဲ့ဖူးပါတယ္။ ေနာက္ လူအေတာ္မ်ားမ်ား သိၿပီးၾကတဲ့ အတုိင္း ေဆးလိပ္ေသာက္ျခင္း ဆုိတဲ့ ပတ္၀န္းက်င္ လႊမ္းမိုးမႈ တစ္ခုနဲ႔ အဆုတ္ကင္ဆာဟာ ဆက္ႏႊယ္ေနပါတယ္။ အဆုတ္ကင္ဆာတုိင္းဟာ ေဆးလိပ္ေၾကာင့္ ျဖစ္ရတာ မဟုတ္ေပမယ့္ အဆုတ္ကင္ဆာ ျဖစ္ၾကတဲ့ ရာခုိင္ႏႈန္း ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားဟာ ေဆးလိပ္ေသာက္ျခင္းေၾကာင့္ ျဖစ္ရပါတယ္။ ဒီထက္ပုိၿပီး အေသးစိတ္ေျပာရရင္ေတာ့ ေဆးလိပ္မွာ ပါတဲ့ ဓာတုပစၥည္းေတြဟာ လူရဲ႕ အဆုတ္နဲ႔ ႏွစ္ရွည္လမ်ား ေတြ႕ထိတာ ၾကာလာတဲ့ အခါ chronic inflammation ကုိျဖစ္ေစပါတယ္။ chronic inflammation ဆုိတာ ေဆးလိပ္ကေန ကင္ဆာျဖစ္ေစတဲ့ အေၾကာင္းရင္း တခုပါပဲ။ အျခား အေၾကာင္းအရာေတြလည္း ရွိနုိင္ပါေသးတယ္။ အဲ… ဒီေနရာမွာ chronic inflammation ဆုိတာႀကီးကေရာ ဘာပါလဲလုိ႔ ေမးစရာ ရွိလာပါတယ္။

Chronic inflammation ေၾကာင့္ ကင္ဆာေရာဂါျဖစ္ေစတယ္ ဆုိတဲ့ အေတြးအေခၚ အယူအဆ က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ လက္ခံလာတာဟာ သိပ္မၾကာေသးပါဘူး။ Inflammation ဆုိတဲ့ ျဖစ္စဥ္ကုိေတာ့ ၾကားဖူးနား၀ ရွိေကာင္းရွိၾကပါလိမ့္မယ္။ ဥပမာ စက္ဘီးသင္စမွာ စက္ဘီးေပၚက ျပဳတ္က်လုိ႔ပဲ ျဖစ္ျဖစ္၊ ထမီရွည္ရွည္နဲ႔ ခလုတ္တုိက္မိလုိ႔ပဲ ျဖစ္ျဖစ္၊ ကုိယ္ႀကဳိက္ေနတဲ့ ေကာင္မေလးကုိ လုိက္ၾကည့္ရင္း လမ္းကုိ မၾကည့္ဘဲ ေလွ်ာက္ရာက ေခ်ာ္လဲလုိ႔ပဲ ျဖစ္ျဖစ္ ဒူးၿပဲသြားတယ္ ဆုိပါေတာ့။ လူတုိင္း ဒူးၿပဲဖူးၾကမွာပါ။ ပထမေသြးေတြ ထြက္လာမယ္။ ၿပီးေတာ့ ေဆးခန္းသြားျပေတာ့ အရက္ျပန္နဲ႔ အေလာင္းခံရလုိ႔ စပ္ၿပီး ေအာ္မယ္။ ေနာက္ေန႔က်ေတာ့့ ေရာင္လာမယ္။ ေရာင္လာတဲ့ အဆင့္ကုိ inflammation လုိ႔လြယ္လြယ္ ဆုိလို႔ ရပါမယ္။ ေရာင္တယ္ဆုိတာ ဘာလဲလုိ႔ အေသးစိတ္ေျပာရရင္ ဒဏ္ရာရတဲ့ အသားစ တ၀ိုက္မွာ immune cells ေတြလာေရာက္ စုစည္းလာၿပီး သူတုိ႔ရဲ႕ အလုပ္ျဖစ္တဲ့ ပုိးမႊားရွင္းလင္းေရးကုိ လုပ္ၾကတာပါ။ immune cells ေတြကုိ ကၽြန္မကေတာ့ ကိုယ္ခႏၶာရဲ႕ စစ္သည္ကလာပ္စည္းမ်ားလည္း အမည္ေပးလုိက္ခ်င္ပါတယ္။ immune cells ေတြဟာ ဒဏ္ရာရလုိ႔ ေသသြားတဲ့ ကလာပ္စည္း အခ်ဳိ႕ကုိ ရွင္းလင္းေရး လုပ္မယ္၊ သူတုိ႔ဆီကေန cytokine လုိ႔ေခၚတဲ့ ပရုိတိန္း တခ်ဳိ႕ကုိ ထုတ္လုပ္မယ္။ အဲဒီ ပရုိတိန္းေတြက ေနာက္ထပ္ immune cells ေတြကုိ ထပ္ၿပီး ဖိတ္ေခၚမယ္။ immune cells ေတြက ဒဏ္ရာရသြားတဲ့ အသားစကုိ အနာျမန္ျမန္ က်က္ေစဖုိ႔ အကူအညီ ေပးၾကတာပါ။ ဒူးၿပဲၿပီး သုံးရက္ေလာက္ၾကာေတာ့ အနာစက်က္ေရာ မဟုတ္လား။ တပတ္ေလာက္ၾကာရင္ပဲ ေတာ္ေတာ္ဟုတ္သြား ၿပီေလ။

Chronic inflammation ဆုိတာကေတာ့ အဲဒီ ျဖစ္စဥ္ဟာ ၾကာရွည္တည္တံ့ေနတာပါပဲ။ ခံစားရတဲ့ ကာယကံရွင္ကုိယ္တုိင္ မသိဘဲ လနဲ႔ ႏွစ္နဲ႔ခ်ီၿပီးေတာ့ကုိ ၾကာတာပါပဲ။ မ်ားေသာအားျဖင့္ ျပင္းထန္မႈ နည္းနည္းနဲ႔ ႏွစ္ရွည္လမ်ား ၾကာႏုိင္ပါတယ္။ အဲလုိၾကာတာနဲ႔ ကင္ဆာနဲ႔ကေရာ ဘယ္လုိ ပတ္သက္ ဆက္စပ္ေနပါသလဲ။ သုေတသနေတြကေတာ့ လုပ္ေနဆဲပါပဲ။ သူတုိ႔ ႏွစ္ခုရဲ႕ ဆက္ႏြယ္မႈကုိ အတိအက် သိနားလည္ၾကေသးတယ္ရယ္ မဟုတ္ပါဘူး။ သိၿပီးသား အခ်က္ အခ်ဳိ႕ကေတာ့ immune cells ေတြဟာ အထက္မွာ ေျပာခဲ့တဲ့ free radical ေတြကုိ ထုတ္လုပ္ႏုိင္ၾကတယ္။ အဲဒီ free radical ေတြေၾကာင့္ ေဘးနား ပတ္၀န္းက်င္က ကလာပ္စည္းေတြမွာ mutation ျဖစ္ေစႏုိင္တဲ့ ရာခုိင္ႏႈန္းပုိမ်ားလာတယ္။ ေနာက္တခုကေတာ့ immune cells ေတြက ထုတ္လုပ္တဲ့ ပရုိတိန္း အခ်ဳိ႕ဟာ ကလာပ္စည္းေတြကုိ ပုိၿပီး ပြားမ်ားေစဖုိ႔ လႈံ႕ေဆာ္ပါတယ္။ အဲဒီေတာ့ ကင္ဆာျဖစ္ဖုိ႔ ပုိၿပီး တြန္းအားေပးသလုိ ျဖစ္သြားပါေရာ။ အခုရွင္းခဲ့သမွ်က chronic inflammation နဲ႕ ကင္ဆာေရာဂါ ဆက္စပ္ပုံကုိ အ႐ုိးရွင္းဆုံး ေရးလုိက္တာပါ။ တကယ္တမ္းကေတာ့ (ထုံးစံ အတုိင္းပဲ) ဒီထက္ပုိၿပီး ရႈပ္ေထြးပါတယ္။ ဒီလုိဆုိလို႔ ဒူးၿပဲတဲ့ ဒဏ္ရာေလးကေန ငါေတာ့ ကင္ဆာ ျဖစ္ေတာ့မွာလားလုိ႔ လန္႔မသြားေစခ်င္ပါဘူး။ ကင္ဆာ ျဖစ္ေစေလာက္တဲ့ inflammation ဆုိတာက ႏွစ္ရွည္လမ်ား ၾကာမွပါ။

အေကာင္းဆုံး ဥပမာကေတာ့ Helicobacter pylori (H.pylori) ဆုိတဲ့ ဘက္တီးရီးယားနဲ႔ အစာအိမ္ ကင္ဆာပါ။ ကမာၻလူဦးေရ သုံးပုံႏွစ္ပုံခန္႔ရဲ႕ အစာအိမ္ထဲမွာ ဒီဘက္တီးရီးယား ရွိတယ္လုိ႔ ေရာဂါထိန္းခ်ဳပ္ေရး အဖြဲ႔ႀကီး (Center for Disease Control) ကဆုိထားပါတယ္1။ ဒီဘက္တီးရီးယား ရွိေနတဲ့ အတြက္ လူ႔ကုိယ္ခႏၶာထဲက စစ္သည္ ကလာပ္စည္းမ်ားဟာ အၿမဲတမ္းပဲ အစာအိမ္ထဲမွာ ရွင္းလင္းေရး လုပ္ေနရမွာပါ။ ဒါေပမယ့္ လုံးလုံးလ်ားလ်ားႀကီး ရွင္းမသြားေတာ့ တျဖည္းျဖည္းနဲ႔ အစာအိမ္ထဲမွာ chronic inflammation ပုံစံမ်ဳိး ျဖစ္လာပါေတာ့တယ္။ H.pylori ေၾကာင့္အျဖစ္မ်ားတာ ကေတာ့ အစာအိမ္ ေရာင္ရမ္းနာ (gastritis) ပါပဲ။ အစာအိမ္ ေရာင္ရမ္းနာဟာ အစာအိမ္ကင္ဆာရဲ႕ ကနဦးလုိ႔ ဆုိၾကပါတယ္။ ဒီေရာင္ရမ္းနာျဖစ္တုိင္း ကင္ဆာ ျဖစ္မယ္ရယ္လုိ႔ေတာ့ မဟုတ္ပါဘူး။ H.pylori နဲ႕ အစာအိမ္နာရဲ႕ ဆက္စပ္မႈကုိ ျပခဲ့တဲ့ ေၾသာ္စေၾတးလ် ကဆရာ၀န္ႏွစ္ဦးဟာ ၂၀၀၅ ခုႏွစ္မွာ ႏုိဘယ္လ္ဆု ရ႐ွိခဲ့ပါတယ္။

ဘက္တီးရီးယားနဲ႕ ကင္ဆာ အေၾကာင္း ျပန္ဆက္ရရင္ chronic inflammation ေၾကာင့္အဲဒီဘက္တီးရီးယားနဲ႔ အစာအိမ္ကင္ဆာဟာ ဆက္စပ္မႈ ရွိေနပါတယ္။ ဒါေပမယ့္ ကမာၻေပၚက လူဦးေရ သုံးပုံႏွစ္ပုံလုံးကေတာ့ အစာအိမ္ကင္ဆာ မျဖစ္ဘူး မဟုတ္လား။ အဲဒီေတာ့ chronic inflammation သက္သက္ကပဲ ကင္ဆာေရာဂါကုိ မျဖစ္ေစဘူးလုိ႔ ယူဆၾကပါတယ္။ အျခားတြန္းအားတခုနဲ႔ ေပါင္းမွ ကင္ဆာေရာဂါ ျဖစ္ဖုိ႔ ရာခုိင္ႏႈန္းတက္လာတာပါ။

စာလည္းရွည္ေနၿပီမုိ႔ ေနာက္တခါမွ ဗုိင္းရပ္စ္ေၾကာင့္ ျဖစ္တဲ့ ကင္ဆာေရာဂါ အခ်ဳိ႕ အေၾကာင္းေရးပါဦးမယ္။

By ပိုး(Poe)

ကိုးကား

  1. http://www.cdc.gov/ulcer/keytocure.htm []
အင္တာနက္မွ ကူးယူေဖာ္ျပပါသည္။
ေမတၱာျဖင့္
ေမာ္လူး

1 comment:

reallove said...

ေတာ္ေတာ္ေလးကိုေကာင္းပါတယ္ ေဆးးပညာ အသိေတြ ေတာ္ေတာ္ေလးကိုရပါတယ္
ကြ်န္ေတာ္တို႕ လူငယ္ေယာက္က်ားေလးေတြအတြက္လဲ
အသိပညာရမယ္ဗဟုသုတေဆးနည္းေလးေတြလဲ တင္ျပေပးေစခ်င္ပါတယ္ခင္ဗ်ာ
အျမဲးအားေပးေနပါတယ္။။။
ဒီဆိုဒ္ေလးကို တည္ေထာင္ေပးထာတဲအတြက္အရမ္းကိုေက်းဇူးတင္ပါတယ္